W ciągu jednego dnia byłem na targach i dwóch chrzcinach. Zgodnie z czeskim obyczajem – chrzcinach książek, ale o tym później.
Targi to przede wszystkim okazja do odwiedzenia wydawców i powiększenia stosu książek czekających na przeczytanie. Zajrzałem do Kolei Śląskich, Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” i Czarnego, gdzie interesowały mnie „Zewsząd” Bernadety Prandzioch oraz „Śląszczyki” Agnieszki Głębickiej. Ze stoiska Vectry wyszedłem z pięknie wydanym „Księciem Beskidu” Jerzego Buczyńskiego, opowieścią o legendarnym Ondraszku. Na stoisku Teatru Śląskiego kupiłem z kolei „Tragedyjŏ Hamleta, ksiyncia Dynymarku”. Dwóch książąt do domowej biblioteki.
Największe rozczarowanie czekało mnie jednak przy stoisku Muzeum Śląskiego. Panie zapytały, czym jestem zainteresowany. Odpowiedziałem: śląską tożsamością i językiem. Górnośląskim, doprecyzowałem. Zapadła cisza. Najpierw spojrzenia na siebie, później nerwowe rozglądanie się po publikacjach za plecami. Cisza trwała wystarczająco długo, żeby zrobiło się naprawdę niezręcznie. Nie znalazła się żadna propozycja odpowiadająca temu, o co pytałem.
Muzeum Śląskie było stąd – na targi książki w Katowicach przyszli po sąsiedzku, a na ich stoisku nie znalazłem nic o tożsamości i godce tutejszej ludności. To tylko jedna rozmowa przy jednym stoisku, ale trudno mi przejść nad nią do porządku, bo trudno o bardziej podstawowe tematy dla instytucji, która ma zajmować się naszą kulturą.

Na spotkaniach autorskich o śląskiej tożsamości i języku rozmawiano tymczasem dużo i konkretnie. O trzynastej na Forum A Marcin Musiał spotkał się z Bernadetą Prandzioch. Rozmowa o „Zewsząd” prowadziła przez rodzinne historie, mieszane korzenie i powrót do godki. Pisarka wspominała szkolne upomnienie, że „tak się nie mówi”, które na długo zablokowało ją przed używaniem śląskiego. Później przyszło świadome odzyskiwanie języka i potrzeba przekazania go własnemu dziecku. Z braku odpowiednich książeczek dla najmłodszych wyrósł rodzinny projekt wydawniczy.
Jej opowieść o Śląsku była bardzo prawdziwa i osobista. Szczególnie bliska stała mi się wtedy, gdy mówiła o trzystu latach obecności swojej rodziny na Załężu. Szybko zacząłem liczyć, od kiedy ja tutaj jestem. I od razu pomyślałem, że może już kiedyś się spotkaliśmy, gdzieś między Załężem a Katowicami. Jakieś dziesięć pokoleń temu.

O czternastej przyszedł czas na pierwsze chrzciny: „R.U.R.” Karela Čapka w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy. Zgodnie z czeskim zwyczajem książkę przywitano ceremonialnie, a tłumacz wybrał do chrztu wodę. Później Syniawa, Rafał Szyma i Grzegorz Kulik rozmawiali z Adamem Szają o języku śląskim w fantastyce.
„Myślę, że każdy, kto się zajmuje literaturą, tak na własną rękę formuje ten język” – mówił Syniawa. Kulik opowiadał o tworzeniu słów przy przekładzie „Diuny” oraz o badaniach nad modelami językowymi dla małych języków. Szyma zwracał uwagę, że śląscy tłumacze coraz częściej mogą sięgać po książki wynikające z osobistych fascynacji. Było w tym dużo swobody i radości z pracy. Godka służyła tu do rozmowy o kosmosie, technologii i przyszłości, a tłumacze pokazywali, jak poszerzają jej literackie możliwości.

Kolejna godzina należała do Agnieszki Głębickiej i Marcina Musiała. Prowadząca Kinga Dawidowicz zestawiła śląską przestrzeń „Śląszczyków” z twórczością Krystiana Gałuszki. Zielony Śląsk Opolski spotkał się z industrialną Rudą Śląską, a odkrywanie własnych związków z regionem z przypomnieniem autora, który pisał o śląskości na długo przed jej dzisiejszą popularnością.
„Wszyscy przemytnicy są mile widziani” – powiedział Musiał o wprowadzaniu godki do książek pisanych po polsku. Za żartem stał poważny temat: jak wychować kolejnych śląskich autorów i czytelników, skoro umiejętność godania tak rzadko ma szansę spotkać się z nauką pisania?
Pod koniec zrobiło się niezręcznie. Jeden z uczestników zaczął wyliczać śląskie gwary i pytać Musiała, którą chciałby wprowadzić do szkół oraz jakim prawem miałby o tym decydować. Odebrałem to raczej jako zaczepkę niż pytanie. Różnorodność godki miała najwyraźniej posłużyć jako argument przeciwko samemu językowi. Musiał odpowiadał spokojnie: mówił o konsultacjach, przygotowaniu nauczycieli i uszanowaniu lokalnych odmian. O tym, żeby sami Ślązacy nie zaczęli narzucać sobie nawzajem jedynego dopuszczalnego sposobu godania.

Na finał przeniosłem się na Forum B, na spotkanie Jakuba Ćwieka i Františka Kotlety, czyli Leoša Kyšy, prowadzone przez Adama Szaję, z udziałem Pyjtra Długosza z Silesia Progress. Tutaj odbyły się drugie chrzciny: „Przydługiego swingers party”. Tym razem już zgodnie z pełną czeską „etykietą”, przykładnie Holbą, którą autor zasłużenie opróżnił w trakcie spotkania.
Nie zabrakło żartów, ale rozmowa dotyczyła też pisarskiego warsztatu, literackiego snobizmu i sztucznej inteligencji. „Najpierw jesteś rzemieślnikiem, a potem stajesz się artystą” – przypominał Ćwiek. Długosz, zapytany o pokusę wydawania książek generowanych przez AI, odpowiedział: „Cały fun tego wydawania jest to, że poznajesz fajnych ludzi, którzy piszą fajne historie”.

I właśnie dla takich spotkań warto przychodzić na targi. Żeby usłyszeć, jak powstają książki, poznać ludzi, którzy je tworzą, i wrócić z ochotą na dalsze czytanie. Choć po tej wizycie zostało mi również pytanie, dlaczego o śląskiej tożsamości i godce najtrudniej było porozmawiać akurat przy stoisku Muzeum Śląskiego.

Dodaj komentarz