Czy można być Ślązaczką, mając nieśląskich przodków? Bernadeta Prandzioch mówi, że to pytanie długo wywoływało w niej frustrację. Jej książka „Zewsząd. Opowieść o mojej (nie)śląskiej rodzinie” jest próbą znalezienia własnej odpowiedzi — poprzez historie ludzi, których doświadczenia złożyły się na jej tożsamość.
„Chciałabym, żeby ta dzisiejsza śląskość była właśnie taka, włączająca, zapraszająca do rozmowy” — mówi autorka. Chodzi o miejsce dla różnych perspektyw i rodzinnych opowieści. Także tych, które zaczynają się poza Górnym Śląskiem, a stają się częścią jego historii wraz z przyjazdem kolejnych mieszkańców. Prandzioch podkreśla, że również powojenne doświadczenia tych ludzi zasługują na pamięć i opowiedzenie.
W rozmowie z Grzegorzem Olmą w „Dzienniku Zachodnim” opisuje, jak zmieniało się jej rozumienie własnej śląskości. Początkowo skupiała się na śląskich korzeniach, odsuwając pozostałe rodzinne historie. Dopiero poznanie losów przodków przybyłych z innych stron pozwoliło jej poczuć pełniejszą więź z miejscem, z którym się utożsamia.
To ważny głos w rozmowie o współczesnym Górnym Śląsku: o przynależności, którą można budować, zachowując całą złożoność swojego pochodzenia. Zachęcamy do przeczytania [rozmowy z Bernadetą Prandzioch w „Dzienniku Zachodnim”](https://dziennikzachodni.pl/slazak-moze-byc-zewszad-gorny-slask-od-samego-poczatku-stoi-ludzmi-ktorzy-zechcieli-tu-przybyc-i-z-tym-miejscem-sie-zwiazac/ar/c1p2-29519781).
**Wesprzyjmy „Zewsząd” także głosem!** Książka Bernadety Prandzioch kandyduje do tytułu **Książki października 2026 Wydawnictwa Czarne**. Zachęcamy do [oddania głosu w plebiscycie](https://czarne.com.pl/plebiscyty/2026/10). Aby zagłosować, trzeba zalogować się na stronie wydawnictwa.
Beata i Paweł Pomykalscy opisują przemysłowy Górny Śląsk przez doświadczenia ludzi pracujących w kopalniach, hutach i koksowniach. Reportaż pokazuje, jak rozwój przemysłu zmieniał krajobraz regionu i codzienne życie jego mieszkańców.
Autorzy przyglądają się także zamykaniu zakładów, społecznym skutkom tych przemian oraz nowym zastosowaniom przemysłowego dziedzictwa. Książka ukazała się nakładem Bezdroży w 2026 roku; ma 264 strony i miękką oprawę. Wydawca oferuje wydanie drukowane i elektroniczne.
Wydawca: Bezdroża · ISBN 978-83-289-1946-4 · Okładka: Bezdroża
„Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi” to wywiad Tomasza Grząślewicza z Dagmarą Drzazgą, autorką książki „Śląsk-Texas. Roots. Korzenie”. Rozmowa dotyczy potomków XIX-wiecznych emigrantów ze Śląska do Teksasu oraz dziesięciu kobiet, których wspomnienia i rodzinne archiwa stały się podstawą dwujęzycznej publikacji.
Autorka opowiada o poszukiwaniu śląskich korzeni, stopniowym zanikaniu godki wśród kolejnych pokoleń i o Sally Sekuli-Schaefer, która opracowała słownik śląsko-teksański. Książkę uzupełnia dziesięć krótkich filmowych portretów bohaterek. Wywiad ukazał się w „Gazecie Uniwersyteckiej UŚ”, w numerze wrzesień-październik 2026. Książka jest oferowana w sklepie Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”.
W ciągu jednego dnia byłem na targach i dwóch chrzcinach. Zgodnie z czeskim obyczajem – chrzcinach książek, ale o tym później.
Targi to przede wszystkim okazja do odwiedzenia wydawców i powiększenia stosu książek czekających na przeczytanie. Zajrzałem do Kolei Śląskich, Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” i Czarnego, gdzie interesowały mnie „Zewsząd” Bernadety Prandzioch oraz „Śląszczyki” Agnieszki Głębickiej. Ze stoiska Vectry wyszedłem z pięknie wydanym „Księciem Beskidu” Jerzego Buczyńskiego, opowieścią o legendarnym Ondraszku. Na stoisku Teatru Śląskiego kupiłem z kolei „Tragedyjŏ Hamleta, ksiyncia Dynymarku”. Dwóch książąt do domowej biblioteki.
Największe rozczarowanie czekało mnie jednak przy stoisku Muzeum Śląskiego. Panie zapytały, czym jestem zainteresowany. Odpowiedziałem: śląską tożsamością i językiem. Górnośląskim, doprecyzowałem. Zapadła cisza. Najpierw spojrzenia na siebie, później nerwowe rozglądanie się po publikacjach za plecami. Cisza trwała wystarczająco długo, żeby zrobiło się naprawdę niezręcznie. Nie znalazła się żadna propozycja odpowiadająca temu, o co pytałem.
Muzeum Śląskie było stąd – na targi książki w Katowicach przyszli po sąsiedzku, a na ich stoisku nie znalazłem nic o tożsamości i godce tutejszej ludności. To tylko jedna rozmowa przy jednym stoisku, ale trudno mi przejść nad nią do porządku, bo trudno o bardziej podstawowe tematy dla instytucji, która ma zajmować się naszą kulturą.
Na spotkaniach autorskich o śląskiej tożsamości i języku rozmawiano tymczasem dużo i konkretnie. O trzynastej na Forum A Marcin Musiał spotkał się z Bernadetą Prandzioch. Rozmowa o „Zewsząd” prowadziła przez rodzinne historie, mieszane korzenie i powrót do godki. Pisarka wspominała szkolne upomnienie, że „tak się nie mówi”, które na długo zablokowało ją przed używaniem śląskiego. Później przyszło świadome odzyskiwanie języka i potrzeba przekazania go własnemu dziecku. Z braku odpowiednich książeczek dla najmłodszych wyrósł rodzinny projekt wydawniczy.
Jej opowieść o Śląsku była bardzo prawdziwa i osobista. Szczególnie bliska stała mi się wtedy, gdy mówiła o trzystu latach obecności swojej rodziny na Załężu. Szybko zacząłem liczyć, od kiedy ja tutaj jestem. I od razu pomyślałem, że może już kiedyś się spotkaliśmy, gdzieś między Załężem a Katowicami. Jakieś dziesięć pokoleń temu.
O czternastej przyszedł czas na pierwsze chrzciny: „R.U.R.” Karela Čapka w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy. Zgodnie z czeskim zwyczajem książkę przywitano ceremonialnie, a tłumacz wybrał do chrztu wodę. Później Syniawa, Rafał Szyma i Grzegorz Kulik rozmawiali z Adamem Szają o języku śląskim w fantastyce.
„Myślę, że każdy, kto się zajmuje literaturą, tak na własną rękę formuje ten język” – mówił Syniawa. Kulik opowiadał o tworzeniu słów przy przekładzie „Diuny” oraz o badaniach nad modelami językowymi dla małych języków. Szyma zwracał uwagę, że śląscy tłumacze coraz częściej mogą sięgać po książki wynikające z osobistych fascynacji. Było w tym dużo swobody i radości z pracy. Godka służyła tu do rozmowy o kosmosie, technologii i przyszłości, a tłumacze pokazywali, jak poszerzają jej literackie możliwości.
Kolejna godzina należała do Agnieszki Głębickiej i Marcina Musiała. Prowadząca Kinga Dawidowicz zestawiła śląską przestrzeń „Śląszczyków” z twórczością Krystiana Gałuszki. Zielony Śląsk Opolski spotkał się z industrialną Rudą Śląską, a odkrywanie własnych związków z regionem z przypomnieniem autora, który pisał o śląskości na długo przed jej dzisiejszą popularnością.
„Wszyscy przemytnicy są mile widziani” – powiedział Musiał o wprowadzaniu godki do książek pisanych po polsku. Za żartem stał poważny temat: jak wychować kolejnych śląskich autorów i czytelników, skoro umiejętność godania tak rzadko ma szansę spotkać się z nauką pisania?
Pod koniec zrobiło się niezręcznie. Jeden z uczestników zaczął wyliczać śląskie gwary i pytać Musiała, którą chciałby wprowadzić do szkół oraz jakim prawem miałby o tym decydować. Odebrałem to raczej jako zaczepkę niż pytanie. Różnorodność godki miała najwyraźniej posłużyć jako argument przeciwko samemu językowi. Musiał odpowiadał spokojnie: mówił o konsultacjach, przygotowaniu nauczycieli i uszanowaniu lokalnych odmian. O tym, żeby sami Ślązacy nie zaczęli narzucać sobie nawzajem jedynego dopuszczalnego sposobu godania.
Na finał przeniosłem się na Forum B, na spotkanie Jakuba Ćwieka i Františka Kotlety, czyli Leoša Kyšy, prowadzone przez Adama Szaję, z udziałem Pyjtra Długosza z Silesia Progress. Tutaj odbyły się drugie chrzciny: „Przydługiego swingers party”. Tym razem już zgodnie z pełną czeską „etykietą”, przykładnie Holbą, którą autor zasłużenie opróżnił w trakcie spotkania.
Nie zabrakło żartów, ale rozmowa dotyczyła też pisarskiego warsztatu, literackiego snobizmu i sztucznej inteligencji. „Najpierw jesteś rzemieślnikiem, a potem stajesz się artystą” – przypominał Ćwiek. Długosz, zapytany o pokusę wydawania książek generowanych przez AI, odpowiedział: „Cały fun tego wydawania jest to, że poznajesz fajnych ludzi, którzy piszą fajne historie”.
I właśnie dla takich spotkań warto przychodzić na targi. Żeby usłyszeć, jak powstają książki, poznać ludzi, którzy je tworzą, i wrócić z ochotą na dalsze czytanie. Choć po tej wizycie zostało mi również pytanie, dlaczego o śląskiej tożsamości i godce najtrudniej było porozmawiać akurat przy stoisku Muzeum Śląskiego.
Nie żyje Janosch (Horst Eckert), pochodzący z Zabrza śląski pisarz i ilustrator. Miał 95 lat.
To on stworzył Misia i Tygryska, których przyjaźń i podróż do wymarzonej Panamy pokochały pokolenia dzieci na całym świecie.
Ślązakom pozostawił również „Cholonka” – niezwykłą, pozbawioną upiększeń opowieść o życiu na Górnym Śląsku, która stała się ważną częścią współczesnej śląskiej kultury.
Janosch odnalazł już swoją Panamę. Miś i Tygrysek pozostaną z nami.
Jak wyglądała autonomia województwa śląskiego w praktyce? Jak zmieniały się jej podstawy prawne i w jaki sposób została zniesiona? Odpowiedzi można szukać nie tylko w opracowaniach historycznych, lecz także w dokumentach z epoki.
Biblioteka Śląska przypomina książkę Jana F. Lewandowskiego „Czas autonomii”, wydaną w 2014 roku, i udostępnia ją razem z nowym suplementem „Autonomia śląska. Wybór źródeł”, opracowanym przez Michała Garbacza, Ryszarda Kaczmarka i Krystiana Węgrzynka. Powrót do starszej publikacji ma także wymiar upamiętnienia autora, zmarłego w 2015 roku.
Suplement zawiera akty prawne zmieniające Statut Organiczny w okresie międzywojennym, powojenne dokumenty dotyczące zniesienia autonomii oraz fragmenty dyskusji w Krajowej Radzie Narodowej o przyszłości Górnego Śląska. Uzupełnia go tekst biograficzny Krystiana Węgrzynka poświęcony Lewandowskiemu. Zestaw obu książek jest oferowany przez Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej.
Wydawca: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej · ISBN 978-83-68453-41-6 · Okładka: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej
Śląski Teatr Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach zapowiedział udział spektaklu „Masara”, przygotowanego na podstawie tekstu Szczepana Twardocha, w listopadowym przeglądzie „Przystanek Śląsk”. Inscenizacja powstała w adaptacji i reżyserii Roberta Jarosza.
Organizator nie podał w dostępnej zapowiedzi dokładnej daty, godziny ani miejsca festiwalowego pokazu. Szczegóły wymagają potwierdzenia przed opublikowaniem informacji o terminie.
„Krōnika Szywołdu kole Ôlesna” to książka Mateusza Pawelczyka poświęcona dziejom Szywołdu (Schönwald), dzisiejszego Świercza koło Olesna, oraz historii lokalnej społeczności.
Publikacja została napisana niemal w całości po śląsku. Premiera odbyła się 30 października 2026 roku w Oleskiej Bibliotece Publicznej. Projekt zrealizowano przy współfinansowaniu województwa opolskiego w ramach programu „Opolskie Kuźnie Pamięci”.
„Prawidła Fyrmy Portretowyj” to przekład „Regulaminu Firmy Portretowej” Stanisława Ignacego Witkiewicza na język śląski autorstwa Andrzeja Chłapeckiego (Fritza Heilschera). Tekst ukazał się w 2026 roku w formie książkowej oraz w numerze czasopisma „Witkacy”, wraz z ilustracjami Jacka Siegmunda.
Wydawca: Stanisław Ignacy Witkiewicz · Okładka: Stanisław Ignacy Witkiewicz
Listopadowy numer miesięcznika społeczno-kulturalnego „Śląsk” zawiera nowe teksty literackie, eseje, felietony i materiały historyczne. W numerze znalazły się m.in. wspomnienie Krystiana Węgrzynka o Alojzym Lysce, tekst Mariana Gerlicha o Teofilu Ociepce i jego liście z 1948 roku oraz esej Mariana Kisiela na 90. rocznicę urodzin Tadeusza Kijonki.
Numer 374 ukazał się jako wydanie listopadowe 2026 roku nakładem Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”. Liczy 80 stron i kosztuje 15 zł w sklepie wydawcy.
Monografia Dawida Kellera i Marcina Jarząbka przedstawia historię kolei na Górnym Śląsku i obszarach współczesnego województwa śląskiego od XIX wieku po współczesność. Autorzy analizują związki transportu kolejowego z rozwojem przemysłu, miast, życia gospodarczego i społecznego. Książka zawiera blisko 600 stron i około 300 fotografii i grafik, a także tabele i wykresy.
Publikacja ukazała się w 2026 roku z okazji 15-lecia Kolei Śląskich. Według komunikatu wydawcy z 20 października jest sprzedawana wyłącznie w Centrum Obsługi Pasażera Kolei Śląskich na dworcu w Katowicach, w cenie 149,99 zł.
Książka Tomasza Słupika zbiera 29 felietonów z miesięcznika „Śląsk”, publikowanych od 2023 do 2026 roku. Autor omawia historię i współczesną tożsamość Górnego Śląska, a także problemy społeczne, kulturowe i polityczne widziane z perspektywy regionalnego publicysty.
Publikacja ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” w 2026 roku i ma 126 stron. Książka jest dostępna w księgarniach internetowych.
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” · ISBN 978-83-8183-379-0 · Okładka: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”
„Panewniki. Biografia miejsca” Krystiana Węgrzynka jest monografią historii dzielnicy Katowic opowiedzianej przez dokumenty, krajobraz, rodzinne wspomnienia, archiwalne fotografie i relacje mieszkańców. Autor opisuje początki osady, rozwój sanktuarium franciszkańskiego, społeczne przemiany XX wieku i współczesne Panewniki. Publikację uzupełniają kalendarium, bibliografie, aneksy osobowe i bogaty materiał ilustracyjny.
Książka ukazała się w 2026 roku nakładem Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”; ma 418 stron. Jest dostępna w sklepie wydawcy za 70 zł.
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” · ISBN 978-83-8183-412-4
Przedstawiamy uzupełnione wydanie książki Wojciecha Gurgula „40 lat Śląskiej Jesieni Gitarowej” poświęconej dziejom tyskiego festiwalu gitarowego od 1986 roku. Nowa edycja obejmuje historię ostatniej dekady, dodatkowe materiały źródłowe, fotografie i wspomnienia związane z muzykami i organizatorami wydarzenia.
Wydanie zostało zaprezentowane w ramach panelu wspomnieniowego w Muzeum Miejskim w Tychach 22 października 2026 roku. Cena oraz aktualna dostępność egzemplarzy w sprzedaży nie są potwierdzone.
Przedstawiamy zapowiadaną publikację Muzeum Śląskiego autorstwa dr. Kamila Myszkowskiego poświęconą fotografiom Józefa Makala. Przez ponad trzy dekady Makal dokumentował dla „Dziennika Zachodniego” życie Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego: zmiany przemysłowe i miejskie, wydarzenia społeczne oraz codzienność mieszkańców.
Zapowiedź wydawnicza obejmuje album o objętości 420 stron, w twardej oprawie, z kolorowymi ilustracjami. Premierowe spotkanie odbędzie się 6 listopada na Targach Książki w Katowicach. Cena i dostępność w regularnej sprzedaży nie zostały potwierdzone.