Kategoria: Godka

  • Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi

    Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi

    „Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi” to wywiad Tomasza Grząślewicza z Dagmarą Drzazgą, autorką książki „Śląsk-Texas. Roots. Korzenie”. Rozmowa dotyczy potomków XIX-wiecznych emigrantów ze Śląska do Teksasu oraz dziesięciu kobiet, których wspomnienia i rodzinne archiwa stały się podstawą dwujęzycznej publikacji.

    Autorka opowiada o poszukiwaniu śląskich korzeni, stopniowym zanikaniu godki wśród kolejnych pokoleń i o Sally Sekuli-Schaefer, która opracowała słownik śląsko-teksański. Książkę uzupełnia dziesięć krótkich filmowych portretów bohaterek. Wywiad ukazał się w „Gazecie Uniwersyteckiej UŚ”, w numerze wrzesień-październik 2026. Książka jest oferowana w sklepie Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”.

    Źródło: https://gazeta.us.edu.pl/node/439423, https://www.slaskwn.com.pl/sklep/slask-texas-roots-korzenie

  • Dwa chrzty i jedna wymowna cisza. Śląsk na katowickich targach książki

    Dwa chrzty i jedna wymowna cisza. Śląsk na katowickich targach książki

    W ciągu jednego dnia byłem na targach i dwóch chrzcinach. Zgodnie z czeskim obyczajem – chrzcinach książek, ale o tym później.

    Targi to przede wszystkim okazja do odwiedzenia wydawców i powiększenia stosu książek czekających na przeczytanie. Zajrzałem do Kolei Śląskich, Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” i Czarnego, gdzie interesowały mnie „Zewsząd” Bernadety Prandzioch oraz „Śląszczyki” Agnieszki Głębickiej. Ze stoiska Vectry wyszedłem z pięknie wydanym „Księciem Beskidu” Jerzego Buczyńskiego, opowieścią o legendarnym Ondraszku. Na stoisku Teatru Śląskiego kupiłem z kolei „Tragedyjŏ Hamleta, ksiyncia Dynymarku”. Dwóch książąt do domowej biblioteki.

    Największe rozczarowanie czekało mnie jednak przy stoisku Muzeum Śląskiego. Panie zapytały, czym jestem zainteresowany. Odpowiedziałem: śląską tożsamością i językiem. Górnośląskim, doprecyzowałem. Zapadła cisza. Najpierw spojrzenia na siebie, później nerwowe rozglądanie się po publikacjach za plecami. Cisza trwała wystarczająco długo, żeby zrobiło się naprawdę niezręcznie. Nie znalazła się żadna propozycja odpowiadająca temu, o co pytałem.

    Muzeum Śląskie było stąd – na targi książki w Katowicach przyszli po sąsiedzku, a na ich stoisku nie znalazłem nic o tożsamości i godce tutejszej ludności. To tylko jedna rozmowa przy jednym stoisku, ale trudno mi przejść nad nią do porządku, bo trudno o bardziej podstawowe tematy dla instytucji, która ma zajmować się naszą kulturą.

    Na spotkaniach autorskich o śląskiej tożsamości i języku rozmawiano tymczasem dużo i konkretnie. O trzynastej na Forum A Marcin Musiał spotkał się z Bernadetą Prandzioch. Rozmowa o „Zewsząd” prowadziła przez rodzinne historie, mieszane korzenie i powrót do godki. Pisarka wspominała szkolne upomnienie, że „tak się nie mówi”, które na długo zablokowało ją przed używaniem śląskiego. Później przyszło świadome odzyskiwanie języka i potrzeba przekazania go własnemu dziecku. Z braku odpowiednich książeczek dla najmłodszych wyrósł rodzinny projekt wydawniczy.

    Jej opowieść o Śląsku była bardzo prawdziwa i osobista. Szczególnie bliska stała mi się wtedy, gdy mówiła o trzystu latach obecności swojej rodziny na Załężu. Szybko zacząłem liczyć, od kiedy ja tutaj jestem. I od razu pomyślałem, że może już kiedyś się spotkaliśmy, gdzieś między Załężem a Katowicami. Jakieś dziesięć pokoleń temu.

    O czternastej przyszedł czas na pierwsze chrzciny: „R.U.R.” Karela Čapka w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy. Zgodnie z czeskim zwyczajem książkę przywitano ceremonialnie, a tłumacz wybrał do chrztu wodę. Później Syniawa, Rafał Szyma i Grzegorz Kulik rozmawiali z Adamem Szają o języku śląskim w fantastyce.

    „Myślę, że każdy, kto się zajmuje literaturą, tak na własną rękę formuje ten język” – mówił Syniawa. Kulik opowiadał o tworzeniu słów przy przekładzie „Diuny” oraz o badaniach nad modelami językowymi dla małych języków. Szyma zwracał uwagę, że śląscy tłumacze coraz częściej mogą sięgać po książki wynikające z osobistych fascynacji. Było w tym dużo swobody i radości z pracy. Godka służyła tu do rozmowy o kosmosie, technologii i przyszłości, a tłumacze pokazywali, jak poszerzają jej literackie możliwości.

    Kolejna godzina należała do Agnieszki Głębickiej i Marcina Musiała. Prowadząca Kinga Dawidowicz zestawiła śląską przestrzeń „Śląszczyków” z twórczością Krystiana Gałuszki. Zielony Śląsk Opolski spotkał się z industrialną Rudą Śląską, a odkrywanie własnych związków z regionem z przypomnieniem autora, który pisał o śląskości na długo przed jej dzisiejszą popularnością.

    „Wszyscy przemytnicy są mile widziani” – powiedział Musiał o wprowadzaniu godki do książek pisanych po polsku. Za żartem stał poważny temat: jak wychować kolejnych śląskich autorów i czytelników, skoro umiejętność godania tak rzadko ma szansę spotkać się z nauką pisania?

    Pod koniec zrobiło się niezręcznie. Jeden z uczestników zaczął wyliczać śląskie gwary i pytać Musiała, którą chciałby wprowadzić do szkół oraz jakim prawem miałby o tym decydować. Odebrałem to raczej jako zaczepkę niż pytanie. Różnorodność godki miała najwyraźniej posłużyć jako argument przeciwko samemu językowi. Musiał odpowiadał spokojnie: mówił o konsultacjach, przygotowaniu nauczycieli i uszanowaniu lokalnych odmian. O tym, żeby sami Ślązacy nie zaczęli narzucać sobie nawzajem jedynego dopuszczalnego sposobu godania.

    Na finał przeniosłem się na Forum B, na spotkanie Jakuba Ćwieka i Františka Kotlety, czyli Leoša Kyšy, prowadzone przez Adama Szaję, z udziałem Pyjtra Długosza z Silesia Progress. Tutaj odbyły się drugie chrzciny: „Przydługiego swingers party”. Tym razem już zgodnie z pełną czeską „etykietą”, przykładnie Holbą, którą autor zasłużenie opróżnił w trakcie spotkania.

    Nie zabrakło żartów, ale rozmowa dotyczyła też pisarskiego warsztatu, literackiego snobizmu i sztucznej inteligencji. „Najpierw jesteś rzemieślnikiem, a potem stajesz się artystą” – przypominał Ćwiek. Długosz, zapytany o pokusę wydawania książek generowanych przez AI, odpowiedział: „Cały fun tego wydawania jest to, że poznajesz fajnych ludzi, którzy piszą fajne historie”.

    I właśnie dla takich spotkań warto przychodzić na targi. Żeby usłyszeć, jak powstają książki, poznać ludzi, którzy je tworzą, i wrócić z ochotą na dalsze czytanie. Choć po tej wizycie zostało mi również pytanie, dlaczego o śląskiej tożsamości i godce najtrudniej było porozmawiać akurat przy stoisku Muzeum Śląskiego.

  • Hamlet po naszymu

    Hamlet po naszymu

    „Być abo niy być – to ci je pytanie”.

    Listopad to dobry moment, żeby zadać to najsłynniejsze pytanie Szekspira. Tym razem po naszymu.

    „Tragedyjo Hamleta, ksiyncia Dynymarku” to śląski przekład jednego z najsłynniejszych dramatów światowej literatury, przygotowany przez Mirosława Syniawę.

    Czy Hamlet, jego rozterki i pytania o sens życia brzmią inaczej w godce? To okazja, żeby przekonać się, jak język śląski radzi sobie z literacką klasyką i jak brzmią w nim słowa znane dotąd przede wszystkim z polskich przekładów.

    Książka ukazała się w maju 2026 roku nakładem Wydawnictwa Biblioteki Śląskiej.

    Źródło: https://wydawnictwo.bs.katowice.pl/sklep/tragedyjo-hamleta-ksiyncia-dynymarku/

  • Polsko-śląski tłumacz maszynowy i benchmark SiLTT – badania na EMNLP 2026

    Polsko-śląski tłumacz maszynowy i benchmark SiLTT – badania na EMNLP 2026

    Artykuł naukowy „Precision over Scale: A Polish–Silesian Benchmark and a Translation System Outperforming Open-Source and Commercial Models” opisuje badania nad automatycznym tłumaczeniem z polskiego na śląski. Grzegorz Kulik, Mikołaj Pokrywka, Adam Jatowt i Wojciech Kusa opracowali nowy zbiór testowy SiLTT i porównali system tłumaczenia oparty na regułach z modelami neuronowymi oraz wybranymi komercyjnymi narzędziami.

    W badaniu system regułowy uzyskał najlepsze wyniki na zestawach SiLTT i BOUQuET. Autorzy dostroili także model TranslateGemma, poprawiając jego jakość względem bazowych modeli neuronowych, oraz udostępnili dane testowe i model do dalszych badań nad technologiami dla języka śląskiego.

    Praca została opublikowana w październiku 2026 roku w materiałach „Findings of EMNLP 2026” – międzynarodowej konferencji dotyczącej przetwarzania języka naturalnego, odbywającej się w Budapeszcie.

    Źródło: https://aclanthology.org/2026.findings-emnlp.2056/, https://arxiv.org/abs/2610.01082, https://huggingface.co/datasets/NASK-PIB/SiLTT, https://huggingface.co/NASK-PIB/translategemma-4b-it-pol-szl-qlora

  • Krōnika Szywołdu kole Ôlesna

    Krōnika Szywołdu kole Ôlesna

    „Krōnika Szywołdu kole Ôlesna” to książka Mateusza Pawelczyka poświęcona dziejom Szywołdu (Schönwald), dzisiejszego Świercza koło Olesna, oraz historii lokalnej społeczności.

    Publikacja została napisana niemal w całości po śląsku. Premiera odbyła się 30 października 2026 roku w Oleskiej Bibliotece Publicznej. Projekt zrealizowano przy współfinansowaniu województwa opolskiego w ramach programu „Opolskie Kuźnie Pamięci”.

    Wydawca: Mateusz Pawelczyk

    Źródło: https://bibliotekaolesno.pl/30102026-2/

  • Prawidła Fyrmy Portretowyj

    Prawidła Fyrmy Portretowyj

    „Prawidła Fyrmy Portretowyj” to przekład „Regulaminu Firmy Portretowej” Stanisława Ignacego Witkiewicza na język śląski autorstwa Andrzeja Chłapeckiego (Fritza Heilschera). Tekst ukazał się w 2026 roku w formie książkowej oraz w numerze czasopisma „Witkacy”, wraz z ilustracjami Jacka Siegmunda.

    Wydawca: Stanisław Ignacy Witkiewicz · Okładka: Stanisław Ignacy Witkiewicz

    Źródło: https://www.slazag.pl/portret-je-przijynty-abo-odciepniynty-ja-abo-niy-bez-zodnego-wymowianio-witkacy-godo-po-naszymu-ukazaly-sie-prawidla-fyrmy-portretowyj