Czy można być Ślązaczką, mając nieśląskich przodków? Bernadeta Prandzioch mówi, że to pytanie długo wywoływało w niej frustrację. Jej książka „Zewsząd. Opowieść o mojej (nie)śląskiej rodzinie” jest próbą znalezienia własnej odpowiedzi — poprzez historie ludzi, których doświadczenia złożyły się na jej tożsamość.
„Chciałabym, żeby ta dzisiejsza śląskość była właśnie taka, włączająca, zapraszająca do rozmowy” — mówi autorka. Chodzi o miejsce dla różnych perspektyw i rodzinnych opowieści. Także tych, które zaczynają się poza Górnym Śląskiem, a stają się częścią jego historii wraz z przyjazdem kolejnych mieszkańców. Prandzioch podkreśla, że również powojenne doświadczenia tych ludzi zasługują na pamięć i opowiedzenie.
W rozmowie z Grzegorzem Olmą w „Dzienniku Zachodnim” opisuje, jak zmieniało się jej rozumienie własnej śląskości. Początkowo skupiała się na śląskich korzeniach, odsuwając pozostałe rodzinne historie. Dopiero poznanie losów przodków przybyłych z innych stron pozwoliło jej poczuć pełniejszą więź z miejscem, z którym się utożsamia.
To ważny głos w rozmowie o współczesnym Górnym Śląsku: o przynależności, którą można budować, zachowując całą złożoność swojego pochodzenia. Zachęcamy do przeczytania [rozmowy z Bernadetą Prandzioch w „Dzienniku Zachodnim”](https://dziennikzachodni.pl/slazak-moze-byc-zewszad-gorny-slask-od-samego-poczatku-stoi-ludzmi-ktorzy-zechcieli-tu-przybyc-i-z-tym-miejscem-sie-zwiazac/ar/c1p2-29519781).
**Wesprzyjmy „Zewsząd” także głosem!** Książka Bernadety Prandzioch kandyduje do tytułu **Książki października 2026 Wydawnictwa Czarne**. Zachęcamy do [oddania głosu w plebiscycie](https://czarne.com.pl/plebiscyty/2026/10). Aby zagłosować, trzeba zalogować się na stronie wydawnictwa.
Rybnik udostępnił mapę rowerową pokazującą istniejącą i planowaną infrastrukturę dla rowerzystów. Można sprawdzić przebieg dróg i pasów rowerowych, ciągów pieszo-rowerowych, kontrapasów oraz tras turystycznych. Mapa zawiera także punkty napraw i odpoczynku, a wybrane warstwy można włączać zależnie od potrzeb.
Uzupełnieniem mapy jest bezpłatny przewodnik „Rowerowy Rybnik” przygotowany przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji: sześć propozycji tras po Rybniku i okolicy.
Beata i Paweł Pomykalscy opisują przemysłowy Górny Śląsk przez doświadczenia ludzi pracujących w kopalniach, hutach i koksowniach. Reportaż pokazuje, jak rozwój przemysłu zmieniał krajobraz regionu i codzienne życie jego mieszkańców.
Autorzy przyglądają się także zamykaniu zakładów, społecznym skutkom tych przemian oraz nowym zastosowaniom przemysłowego dziedzictwa. Książka ukazała się nakładem Bezdroży w 2026 roku; ma 264 strony i miękką oprawę. Wydawca oferuje wydanie drukowane i elektroniczne.
Wydawca: Bezdroża · ISBN 978-83-289-1946-4 · Okładka: Bezdroża
„Jo Ci przaja” Łukasza Schuberta to opowieść o blisko dwustu latach historii śląskiej rodziny, której losy splatają się z dziejami Górnego Śląska. Autor prowadzi czytelników od hutniczych osad i kopalń, przez Katowice, Rybnik i Radlin, aż po Westfalię, Francję, Kaukaz i Amerykę. W rodzinnych wspomnieniach odnajduje ślady emigracji, wojen, Tragedii Górnośląskiej i złożonej śląskiej tożsamości.
Książka łączy sagę rodzinną z historią regionu i poszukiwaniami genealogicznymi. Jej drugie, rozszerzone wydanie z 2026 roku (Ridero, 222 strony) zawiera nową okładkę, dodatkowe fotografie oraz kolejne odkryte historie przodków autora.
W środę 18 listopada 2026 roku Łukasz Schubert poprowadzi w Rybniku warsztaty genealogiczne „Jak odnaleźć wujka i ciocię w Ameryce? Szukamy przodków”. Uczestnicy dowiedzą się, jak rozpocząć poszukiwania własnych przodków i odkrywać historię swojej rodziny. Spotkanie rozpocznie się o godz. 16:30 w Filii nr 10 Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rybniku przy ul. Barbary 22E. Wstęp wolny, bez zapisów.
Książka „Jo Ci przaja”, wydanie II, jest dostępna do zakupu: https://allegrolokalnie.pl/oferta/jo-ci-przaja-wydanie-ii-lukasz-schubert
„Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi” to wywiad Tomasza Grząślewicza z Dagmarą Drzazgą, autorką książki „Śląsk-Texas. Roots. Korzenie”. Rozmowa dotyczy potomków XIX-wiecznych emigrantów ze Śląska do Teksasu oraz dziesięciu kobiet, których wspomnienia i rodzinne archiwa stały się podstawą dwujęzycznej publikacji.
Autorka opowiada o poszukiwaniu śląskich korzeni, stopniowym zanikaniu godki wśród kolejnych pokoleń i o Sally Sekuli-Schaefer, która opracowała słownik śląsko-teksański. Książkę uzupełnia dziesięć krótkich filmowych portretów bohaterek. Wywiad ukazał się w „Gazecie Uniwersyteckiej UŚ”, w numerze wrzesień-październik 2026. Książka jest oferowana w sklepie Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”.
W ciągu jednego dnia byłem na targach i dwóch chrzcinach. Zgodnie z czeskim obyczajem – chrzcinach książek, ale o tym później.
Targi to przede wszystkim okazja do odwiedzenia wydawców i powiększenia stosu książek czekających na przeczytanie. Zajrzałem do Kolei Śląskich, Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” i Czarnego, gdzie interesowały mnie „Zewsząd” Bernadety Prandzioch oraz „Śląszczyki” Agnieszki Głębickiej. Ze stoiska Vectry wyszedłem z pięknie wydanym „Księciem Beskidu” Jerzego Buczyńskiego, opowieścią o legendarnym Ondraszku. Na stoisku Teatru Śląskiego kupiłem z kolei „Tragedyjŏ Hamleta, ksiyncia Dynymarku”. Dwóch książąt do domowej biblioteki.
Największe rozczarowanie czekało mnie jednak przy stoisku Muzeum Śląskiego. Panie zapytały, czym jestem zainteresowany. Odpowiedziałem: śląską tożsamością i językiem. Górnośląskim, doprecyzowałem. Zapadła cisza. Najpierw spojrzenia na siebie, później nerwowe rozglądanie się po publikacjach za plecami. Cisza trwała wystarczająco długo, żeby zrobiło się naprawdę niezręcznie. Nie znalazła się żadna propozycja odpowiadająca temu, o co pytałem.
Muzeum Śląskie było stąd – na targi książki w Katowicach przyszli po sąsiedzku, a na ich stoisku nie znalazłem nic o tożsamości i godce tutejszej ludności. To tylko jedna rozmowa przy jednym stoisku, ale trudno mi przejść nad nią do porządku, bo trudno o bardziej podstawowe tematy dla instytucji, która ma zajmować się naszą kulturą.
Na spotkaniach autorskich o śląskiej tożsamości i języku rozmawiano tymczasem dużo i konkretnie. O trzynastej na Forum A Marcin Musiał spotkał się z Bernadetą Prandzioch. Rozmowa o „Zewsząd” prowadziła przez rodzinne historie, mieszane korzenie i powrót do godki. Pisarka wspominała szkolne upomnienie, że „tak się nie mówi”, które na długo zablokowało ją przed używaniem śląskiego. Później przyszło świadome odzyskiwanie języka i potrzeba przekazania go własnemu dziecku. Z braku odpowiednich książeczek dla najmłodszych wyrósł rodzinny projekt wydawniczy.
Jej opowieść o Śląsku była bardzo prawdziwa i osobista. Szczególnie bliska stała mi się wtedy, gdy mówiła o trzystu latach obecności swojej rodziny na Załężu. Szybko zacząłem liczyć, od kiedy ja tutaj jestem. I od razu pomyślałem, że może już kiedyś się spotkaliśmy, gdzieś między Załężem a Katowicami. Jakieś dziesięć pokoleń temu.
O czternastej przyszedł czas na pierwsze chrzciny: „R.U.R.” Karela Čapka w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy. Zgodnie z czeskim zwyczajem książkę przywitano ceremonialnie, a tłumacz wybrał do chrztu wodę. Później Syniawa, Rafał Szyma i Grzegorz Kulik rozmawiali z Adamem Szają o języku śląskim w fantastyce.
„Myślę, że każdy, kto się zajmuje literaturą, tak na własną rękę formuje ten język” – mówił Syniawa. Kulik opowiadał o tworzeniu słów przy przekładzie „Diuny” oraz o badaniach nad modelami językowymi dla małych języków. Szyma zwracał uwagę, że śląscy tłumacze coraz częściej mogą sięgać po książki wynikające z osobistych fascynacji. Było w tym dużo swobody i radości z pracy. Godka służyła tu do rozmowy o kosmosie, technologii i przyszłości, a tłumacze pokazywali, jak poszerzają jej literackie możliwości.
Kolejna godzina należała do Agnieszki Głębickiej i Marcina Musiała. Prowadząca Kinga Dawidowicz zestawiła śląską przestrzeń „Śląszczyków” z twórczością Krystiana Gałuszki. Zielony Śląsk Opolski spotkał się z industrialną Rudą Śląską, a odkrywanie własnych związków z regionem z przypomnieniem autora, który pisał o śląskości na długo przed jej dzisiejszą popularnością.
„Wszyscy przemytnicy są mile widziani” – powiedział Musiał o wprowadzaniu godki do książek pisanych po polsku. Za żartem stał poważny temat: jak wychować kolejnych śląskich autorów i czytelników, skoro umiejętność godania tak rzadko ma szansę spotkać się z nauką pisania?
Pod koniec zrobiło się niezręcznie. Jeden z uczestników zaczął wyliczać śląskie gwary i pytać Musiała, którą chciałby wprowadzić do szkół oraz jakim prawem miałby o tym decydować. Odebrałem to raczej jako zaczepkę niż pytanie. Różnorodność godki miała najwyraźniej posłużyć jako argument przeciwko samemu językowi. Musiał odpowiadał spokojnie: mówił o konsultacjach, przygotowaniu nauczycieli i uszanowaniu lokalnych odmian. O tym, żeby sami Ślązacy nie zaczęli narzucać sobie nawzajem jedynego dopuszczalnego sposobu godania.
Na finał przeniosłem się na Forum B, na spotkanie Jakuba Ćwieka i Františka Kotlety, czyli Leoša Kyšy, prowadzone przez Adama Szaję, z udziałem Pyjtra Długosza z Silesia Progress. Tutaj odbyły się drugie chrzciny: „Przydługiego swingers party”. Tym razem już zgodnie z pełną czeską „etykietą”, przykładnie Holbą, którą autor zasłużenie opróżnił w trakcie spotkania.
Nie zabrakło żartów, ale rozmowa dotyczyła też pisarskiego warsztatu, literackiego snobizmu i sztucznej inteligencji. „Najpierw jesteś rzemieślnikiem, a potem stajesz się artystą” – przypominał Ćwiek. Długosz, zapytany o pokusę wydawania książek generowanych przez AI, odpowiedział: „Cały fun tego wydawania jest to, że poznajesz fajnych ludzi, którzy piszą fajne historie”.
I właśnie dla takich spotkań warto przychodzić na targi. Żeby usłyszeć, jak powstają książki, poznać ludzi, którzy je tworzą, i wrócić z ochotą na dalsze czytanie. Choć po tej wizycie zostało mi również pytanie, dlaczego o śląskiej tożsamości i godce najtrudniej było porozmawiać akurat przy stoisku Muzeum Śląskiego.
Alojzy Lysko, Anna Skiendziel i Piotr Fuglewicz. Trzy różne osobowości, różne poglądy, ale wspólne zaangażowanie w śląską kulturę i tożsamość.
Marcin Musiał wspomina zmarłych regionalistów i stawia pytanie o to, jak powinna wyglądać śląska pamięć, w której jest miejsce dla wszystkich, niezależnie od światopoglądu. W swoim tekście na Ślązagu odnosi się również krytycznie do działalności Panteonu Górnośląskiego.
Nie żyje Janosch (Horst Eckert), pochodzący z Zabrza śląski pisarz i ilustrator. Miał 95 lat.
To on stworzył Misia i Tygryska, których przyjaźń i podróż do wymarzonej Panamy pokochały pokolenia dzieci na całym świecie.
Ślązakom pozostawił również „Cholonka” – niezwykłą, pozbawioną upiększeń opowieść o życiu na Górnym Śląsku, która stała się ważną częścią współczesnej śląskiej kultury.
Janosch odnalazł już swoją Panamę. Miś i Tygrysek pozostaną z nami.
Listopad to dobry moment, żeby zadać to najsłynniejsze pytanie Szekspira. Tym razem po naszymu.
„Tragedyjo Hamleta, ksiyncia Dynymarku” to śląski przekład jednego z najsłynniejszych dramatów światowej literatury, przygotowany przez Mirosława Syniawę.
Czy Hamlet, jego rozterki i pytania o sens życia brzmią inaczej w godce? To okazja, żeby przekonać się, jak język śląski radzi sobie z literacką klasyką i jak brzmią w nim słowa znane dotąd przede wszystkim z polskich przekładów.
Książka ukazała się w maju 2026 roku nakładem Wydawnictwa Biblioteki Śląskiej.
Jak wyglądała autonomia województwa śląskiego w praktyce? Jak zmieniały się jej podstawy prawne i w jaki sposób została zniesiona? Odpowiedzi można szukać nie tylko w opracowaniach historycznych, lecz także w dokumentach z epoki.
Biblioteka Śląska przypomina książkę Jana F. Lewandowskiego „Czas autonomii”, wydaną w 2014 roku, i udostępnia ją razem z nowym suplementem „Autonomia śląska. Wybór źródeł”, opracowanym przez Michała Garbacza, Ryszarda Kaczmarka i Krystiana Węgrzynka. Powrót do starszej publikacji ma także wymiar upamiętnienia autora, zmarłego w 2015 roku.
Suplement zawiera akty prawne zmieniające Statut Organiczny w okresie międzywojennym, powojenne dokumenty dotyczące zniesienia autonomii oraz fragmenty dyskusji w Krajowej Radzie Narodowej o przyszłości Górnego Śląska. Uzupełnia go tekst biograficzny Krystiana Węgrzynka poświęcony Lewandowskiemu. Zestaw obu książek jest oferowany przez Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej.
Wydawca: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej · ISBN 978-83-68453-41-6 · Okładka: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej
Artykuł Tomasza Borówki przypomina działalność Piotra Fuglewicza, informatyka, przedsiębiorcy, przewodnika i popularyzatora historii Górnego Śląska. Tekst przedstawia jego pracę nad przywracaniem pamięci o zapomnianych mieszkańcach regionu, dokumentowaniem biografii oraz pokazywaniem wielowarstwowej historii Katowic.
Artykuł opublikowano 1 listopada 2026 roku w portalu Ślązag.
Artykuł naukowy „Precision over Scale: A Polish–Silesian Benchmark and a Translation System Outperforming Open-Source and Commercial Models” opisuje badania nad automatycznym tłumaczeniem z polskiego na śląski. Grzegorz Kulik, Mikołaj Pokrywka, Adam Jatowt i Wojciech Kusa opracowali nowy zbiór testowy SiLTT i porównali system tłumaczenia oparty na regułach z modelami neuronowymi oraz wybranymi komercyjnymi narzędziami.
W badaniu system regułowy uzyskał najlepsze wyniki na zestawach SiLTT i BOUQuET. Autorzy dostroili także model TranslateGemma, poprawiając jego jakość względem bazowych modeli neuronowych, oraz udostępnili dane testowe i model do dalszych badań nad technologiami dla języka śląskiego.
Praca została opublikowana w październiku 2026 roku w materiałach „Findings of EMNLP 2026” – międzynarodowej konferencji dotyczącej przetwarzania języka naturalnego, odbywającej się w Budapeszcie.
Śląski Teatr Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach zapowiedział udział spektaklu „Masara”, przygotowanego na podstawie tekstu Szczepana Twardocha, w listopadowym przeglądzie „Przystanek Śląsk”. Inscenizacja powstała w adaptacji i reżyserii Roberta Jarosza.
Organizator nie podał w dostępnej zapowiedzi dokładnej daty, godziny ani miejsca festiwalowego pokazu. Szczegóły wymagają potwierdzenia przed opublikowaniem informacji o terminie.
Artykuł Macieja Mischoka przypomina historię akademii ewangelickiej utworzonej w 1526 roku w Legnicy z inicjatywy księcia legnicko-brzeskiego Fryderyka II. Autor opisuje związki uczelni z reformacją, środowiskiem humanistów oraz jej krótki okres działalności. Dokładna data rozpoczęcia nauki pozostaje przedmiotem rozbieżności w przekazach historycznych.
Tekst ukazał się 31 października 2026 roku w portalu Ślązag.
„Krōnika Szywołdu kole Ôlesna” to książka Mateusza Pawelczyka poświęcona dziejom Szywołdu (Schönwald), dzisiejszego Świercza koło Olesna, oraz historii lokalnej społeczności.
Publikacja została napisana niemal w całości po śląsku. Premiera odbyła się 30 października 2026 roku w Oleskiej Bibliotece Publicznej. Projekt zrealizowano przy współfinansowaniu województwa opolskiego w ramach programu „Opolskie Kuźnie Pamięci”.