Autor: Adam Skiba

  • Śląskość jest zewsząd. Wywiad z Bernadetą Prandzioch o jej spojrzeniu na tożsamość.

    Śląskość jest zewsząd. Wywiad z Bernadetą Prandzioch o jej spojrzeniu na tożsamość.

    Czy można być Ślązaczką, mając nieśląskich przodków? Bernadeta Prandzioch mówi, że to pytanie długo wywoływało w niej frustrację. Jej książka „Zewsząd. Opowieść o mojej (nie)śląskiej rodzinie” jest próbą znalezienia własnej odpowiedzi — poprzez historie ludzi, których doświadczenia złożyły się na jej tożsamość.

    „Chciałabym, żeby ta dzisiejsza śląskość była właśnie taka, włączająca, zapraszająca do rozmowy” — mówi autorka. Chodzi o miejsce dla różnych perspektyw i rodzinnych opowieści. Także tych, które zaczynają się poza Górnym Śląskiem, a stają się częścią jego historii wraz z przyjazdem kolejnych mieszkańców. Prandzioch podkreśla, że również powojenne doświadczenia tych ludzi zasługują na pamięć i opowiedzenie.

    W rozmowie z Grzegorzem Olmą w „Dzienniku Zachodnim” opisuje, jak zmieniało się jej rozumienie własnej śląskości. Początkowo skupiała się na śląskich korzeniach, odsuwając pozostałe rodzinne historie. Dopiero poznanie losów przodków przybyłych z innych stron pozwoliło jej poczuć pełniejszą więź z miejscem, z którym się utożsamia.

    To ważny głos w rozmowie o współczesnym Górnym Śląsku: o przynależności, którą można budować, zachowując całą złożoność swojego pochodzenia. Zachęcamy do przeczytania [rozmowy z Bernadetą Prandzioch w „Dzienniku Zachodnim”](https://dziennikzachodni.pl/slazak-moze-byc-zewszad-gorny-slask-od-samego-poczatku-stoi-ludzmi-ktorzy-zechcieli-tu-przybyc-i-z-tym-miejscem-sie-zwiazac/ar/c1p2-29519781).

    **Wesprzyjmy „Zewsząd” także głosem!** Książka Bernadety Prandzioch kandyduje do tytułu **Książki października 2026 Wydawnictwa Czarne**. Zachęcamy do [oddania głosu w plebiscycie](https://czarne.com.pl/plebiscyty/2026/10). Aby zagłosować, trzeba zalogować się na stronie wydawnictwa.

    Źródło: https://dziennikzachodni.pl/slazak-moze-byc-zewszad-gorny-slask-od-samego-poczatku-stoi-ludzmi-ktorzy-zechcieli-tu-przybyc-i-z-tym-miejscem-sie-zwiazac/ar/c1p2-29519781, https://czarne.com.pl/plebiscyty/2026/10

  • Mapa rowerowa Rybnika

    Mapa rowerowa Rybnika

    Rybnik udostępnił mapę rowerową pokazującą istniejącą i planowaną infrastrukturę dla rowerzystów. Można sprawdzić przebieg dróg i pasów rowerowych, ciągów pieszo-rowerowych, kontrapasów oraz tras turystycznych. Mapa zawiera także punkty napraw i odpoczynku, a wybrane warstwy można włączać zależnie od potrzeb.

    Uzupełnieniem mapy jest bezpłatny przewodnik „Rowerowy Rybnik” przygotowany przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji: sześć propozycji tras po Rybniku i okolicy.

    Źródło: https://www.rybnik.eu/dla-mieszkancow/aktualnosci/aktualnosc/powstala-mapa-rowerowa-rybnika, https://mosir.rybnik.pl/aktywny-rybnik/rowerowy-rybnik

  • Po szychcie. Życie w cieniu przemysłu. Opowieść o Górnym Śląsku

    Po szychcie. Życie w cieniu przemysłu. Opowieść o Górnym Śląsku

    Beata i Paweł Pomykalscy opisują przemysłowy Górny Śląsk przez doświadczenia ludzi pracujących w kopalniach, hutach i koksowniach. Reportaż pokazuje, jak rozwój przemysłu zmieniał krajobraz regionu i codzienne życie jego mieszkańców.

    Autorzy przyglądają się także zamykaniu zakładów, społecznym skutkom tych przemian oraz nowym zastosowaniom przemysłowego dziedzictwa. Książka ukazała się nakładem Bezdroży w 2026 roku; ma 264 strony i miękką oprawę. Wydawca oferuje wydanie drukowane i elektroniczne.

    Wydawca: Bezdroża · ISBN 978-83-289-1946-4 · Okładka: Bezdroża

    Źródło: https://bezdroza.pl/ksiazki/po-szychcie-zycie-w-cieniu-przemyslu-opowiesc-o-gornym-slasku-beata-i-pawel-pomykalscy,beslas.htm, https://xn--szukamksiki-4kb16m.pl/SkNewWeb/record_bibs/8935784?fromSearch=true&id_authorize=1019

  • „Jo Ci przaja”. Historia jednej rodziny, historia Górnego Śląska

    „Jo Ci przaja”. Historia jednej rodziny, historia Górnego Śląska

    „Jo Ci przaja” Łukasza Schuberta to opowieść o blisko dwustu latach historii śląskiej rodziny, której losy splatają się z dziejami Górnego Śląska. Autor prowadzi czytelników od hutniczych osad i kopalń, przez Katowice, Rybnik i Radlin, aż po Westfalię, Francję, Kaukaz i Amerykę. W rodzinnych wspomnieniach odnajduje ślady emigracji, wojen, Tragedii Górnośląskiej i złożonej śląskiej tożsamości.

    Książka łączy sagę rodzinną z historią regionu i poszukiwaniami genealogicznymi. Jej drugie, rozszerzone wydanie z 2026 roku (Ridero, 222 strony) zawiera nową okładkę, dodatkowe fotografie oraz kolejne odkryte historie przodków autora.

    W środę 18 listopada 2026 roku Łukasz Schubert poprowadzi w Rybniku warsztaty genealogiczne „Jak odnaleźć wujka i ciocię w Ameryce? Szukamy przodków”. Uczestnicy dowiedzą się, jak rozpocząć poszukiwania własnych przodków i odkrywać historię swojej rodziny. Spotkanie rozpocznie się o godz. 16:30 w Filii nr 10 Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rybniku przy ul. Barbary 22E. Wstęp wolny, bez zapisów.

    Książka „Jo Ci przaja”, wydanie II, jest dostępna do zakupu: https://allegrolokalnie.pl/oferta/jo-ci-przaja-wydanie-ii-lukasz-schubert

    Źródło: https://www.biblioteka.rybnik.pl/jak-odnalezc-wujka-i-ciocie-w-ameryce-szukamy-przodkow-w-filii-nr-10-z-lukaszem-schubertem, https://ridero.eu/pl/books/jo_ci_przaja_1/freeText, https://allegrolokalnie.pl/oferta/jo-ci-przaja-wydanie-ii-lukasz-schubert

  • Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi

    Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi

    „Śląski Teksas: korzenie, kobiety i świat, który odchodzi” to wywiad Tomasza Grząślewicza z Dagmarą Drzazgą, autorką książki „Śląsk-Texas. Roots. Korzenie”. Rozmowa dotyczy potomków XIX-wiecznych emigrantów ze Śląska do Teksasu oraz dziesięciu kobiet, których wspomnienia i rodzinne archiwa stały się podstawą dwujęzycznej publikacji.

    Autorka opowiada o poszukiwaniu śląskich korzeni, stopniowym zanikaniu godki wśród kolejnych pokoleń i o Sally Sekuli-Schaefer, która opracowała słownik śląsko-teksański. Książkę uzupełnia dziesięć krótkich filmowych portretów bohaterek. Wywiad ukazał się w „Gazecie Uniwersyteckiej UŚ”, w numerze wrzesień-październik 2026. Książka jest oferowana w sklepie Wydawnictwa Naukowego „Śląsk”.

    Źródło: https://gazeta.us.edu.pl/node/439423, https://www.slaskwn.com.pl/sklep/slask-texas-roots-korzenie

  • Dwa chrzty i jedna wymowna cisza. Śląsk na katowickich targach książki

    Dwa chrzty i jedna wymowna cisza. Śląsk na katowickich targach książki

    W ciągu jednego dnia byłem na targach i dwóch chrzcinach. Zgodnie z czeskim obyczajem – chrzcinach książek, ale o tym później.

    Targi to przede wszystkim okazja do odwiedzenia wydawców i powiększenia stosu książek czekających na przeczytanie. Zajrzałem do Kolei Śląskich, Wydawnictwa Naukowego „Śląsk” i Czarnego, gdzie interesowały mnie „Zewsząd” Bernadety Prandzioch oraz „Śląszczyki” Agnieszki Głębickiej. Ze stoiska Vectry wyszedłem z pięknie wydanym „Księciem Beskidu” Jerzego Buczyńskiego, opowieścią o legendarnym Ondraszku. Na stoisku Teatru Śląskiego kupiłem z kolei „Tragedyjŏ Hamleta, ksiyncia Dynymarku”. Dwóch książąt do domowej biblioteki.

    Największe rozczarowanie czekało mnie jednak przy stoisku Muzeum Śląskiego. Panie zapytały, czym jestem zainteresowany. Odpowiedziałem: śląską tożsamością i językiem. Górnośląskim, doprecyzowałem. Zapadła cisza. Najpierw spojrzenia na siebie, później nerwowe rozglądanie się po publikacjach za plecami. Cisza trwała wystarczająco długo, żeby zrobiło się naprawdę niezręcznie. Nie znalazła się żadna propozycja odpowiadająca temu, o co pytałem.

    Muzeum Śląskie było stąd – na targi książki w Katowicach przyszli po sąsiedzku, a na ich stoisku nie znalazłem nic o tożsamości i godce tutejszej ludności. To tylko jedna rozmowa przy jednym stoisku, ale trudno mi przejść nad nią do porządku, bo trudno o bardziej podstawowe tematy dla instytucji, która ma zajmować się naszą kulturą.

    Na spotkaniach autorskich o śląskiej tożsamości i języku rozmawiano tymczasem dużo i konkretnie. O trzynastej na Forum A Marcin Musiał spotkał się z Bernadetą Prandzioch. Rozmowa o „Zewsząd” prowadziła przez rodzinne historie, mieszane korzenie i powrót do godki. Pisarka wspominała szkolne upomnienie, że „tak się nie mówi”, które na długo zablokowało ją przed używaniem śląskiego. Później przyszło świadome odzyskiwanie języka i potrzeba przekazania go własnemu dziecku. Z braku odpowiednich książeczek dla najmłodszych wyrósł rodzinny projekt wydawniczy.

    Jej opowieść o Śląsku była bardzo prawdziwa i osobista. Szczególnie bliska stała mi się wtedy, gdy mówiła o trzystu latach obecności swojej rodziny na Załężu. Szybko zacząłem liczyć, od kiedy ja tutaj jestem. I od razu pomyślałem, że może już kiedyś się spotkaliśmy, gdzieś między Załężem a Katowicami. Jakieś dziesięć pokoleń temu.

    O czternastej przyszedł czas na pierwsze chrzciny: „R.U.R.” Karela Čapka w śląskim przekładzie Mirosława Syniawy. Zgodnie z czeskim zwyczajem książkę przywitano ceremonialnie, a tłumacz wybrał do chrztu wodę. Później Syniawa, Rafał Szyma i Grzegorz Kulik rozmawiali z Adamem Szają o języku śląskim w fantastyce.

    „Myślę, że każdy, kto się zajmuje literaturą, tak na własną rękę formuje ten język” – mówił Syniawa. Kulik opowiadał o tworzeniu słów przy przekładzie „Diuny” oraz o badaniach nad modelami językowymi dla małych języków. Szyma zwracał uwagę, że śląscy tłumacze coraz częściej mogą sięgać po książki wynikające z osobistych fascynacji. Było w tym dużo swobody i radości z pracy. Godka służyła tu do rozmowy o kosmosie, technologii i przyszłości, a tłumacze pokazywali, jak poszerzają jej literackie możliwości.

    Kolejna godzina należała do Agnieszki Głębickiej i Marcina Musiała. Prowadząca Kinga Dawidowicz zestawiła śląską przestrzeń „Śląszczyków” z twórczością Krystiana Gałuszki. Zielony Śląsk Opolski spotkał się z industrialną Rudą Śląską, a odkrywanie własnych związków z regionem z przypomnieniem autora, który pisał o śląskości na długo przed jej dzisiejszą popularnością.

    „Wszyscy przemytnicy są mile widziani” – powiedział Musiał o wprowadzaniu godki do książek pisanych po polsku. Za żartem stał poważny temat: jak wychować kolejnych śląskich autorów i czytelników, skoro umiejętność godania tak rzadko ma szansę spotkać się z nauką pisania?

    Pod koniec zrobiło się niezręcznie. Jeden z uczestników zaczął wyliczać śląskie gwary i pytać Musiała, którą chciałby wprowadzić do szkół oraz jakim prawem miałby o tym decydować. Odebrałem to raczej jako zaczepkę niż pytanie. Różnorodność godki miała najwyraźniej posłużyć jako argument przeciwko samemu językowi. Musiał odpowiadał spokojnie: mówił o konsultacjach, przygotowaniu nauczycieli i uszanowaniu lokalnych odmian. O tym, żeby sami Ślązacy nie zaczęli narzucać sobie nawzajem jedynego dopuszczalnego sposobu godania.

    Na finał przeniosłem się na Forum B, na spotkanie Jakuba Ćwieka i Františka Kotlety, czyli Leoša Kyšy, prowadzone przez Adama Szaję, z udziałem Pyjtra Długosza z Silesia Progress. Tutaj odbyły się drugie chrzciny: „Przydługiego swingers party”. Tym razem już zgodnie z pełną czeską „etykietą”, przykładnie Holbą, którą autor zasłużenie opróżnił w trakcie spotkania.

    Nie zabrakło żartów, ale rozmowa dotyczyła też pisarskiego warsztatu, literackiego snobizmu i sztucznej inteligencji. „Najpierw jesteś rzemieślnikiem, a potem stajesz się artystą” – przypominał Ćwiek. Długosz, zapytany o pokusę wydawania książek generowanych przez AI, odpowiedział: „Cały fun tego wydawania jest to, że poznajesz fajnych ludzi, którzy piszą fajne historie”.

    I właśnie dla takich spotkań warto przychodzić na targi. Żeby usłyszeć, jak powstają książki, poznać ludzi, którzy je tworzą, i wrócić z ochotą na dalsze czytanie. Choć po tej wizycie zostało mi również pytanie, dlaczego o śląskiej tożsamości i godce najtrudniej było porozmawiać akurat przy stoisku Muzeum Śląskiego.

  • Śląska pamięć bez wykluczeń

    Śląska pamięć bez wykluczeń

    Alojzy Lysko, Anna Skiendziel i Piotr Fuglewicz. Trzy różne osobowości, różne poglądy, ale wspólne zaangażowanie w śląską kulturę i tożsamość.

    Marcin Musiał wspomina zmarłych regionalistów i stawia pytanie o to, jak powinna wyglądać śląska pamięć, w której jest miejsce dla wszystkich, niezależnie od światopoglądu. W swoim tekście na Ślązagu odnosi się również krytycznie do działalności Panteonu Górnośląskiego.

    Źródło: https://www.slazag.pl/marcin-musial-marzy-mi-sie-pojemna-laskawa-slaska-pamiec-w-ktorej-mieszcza-sie-konserwa-lysko-lewaczka-skiendziel-i-libek-fuglewicz

  • Janosch odnalazł swoją Panamę

    Janosch odnalazł swoją Panamę

    Nie żyje Janosch (Horst Eckert), pochodzący z Zabrza śląski pisarz i ilustrator. Miał 95 lat.

    To on stworzył Misia i Tygryska, których przyjaźń i podróż do wymarzonej Panamy pokochały pokolenia dzieci na całym świecie.

    Ślązakom pozostawił również „Cholonka” – niezwykłą, pozbawioną upiększeń opowieść o życiu na Górnym Śląsku, która stała się ważną częścią współczesnej śląskiej kultury.

    Janosch odnalazł już swoją Panamę. Miś i Tygrysek pozostaną z nami.

    Źródło: https://beltz.de/news/zum-tod-von-janosch

  • Hamlet po naszymu

    Hamlet po naszymu

    „Być abo niy być – to ci je pytanie”.

    Listopad to dobry moment, żeby zadać to najsłynniejsze pytanie Szekspira. Tym razem po naszymu.

    „Tragedyjo Hamleta, ksiyncia Dynymarku” to śląski przekład jednego z najsłynniejszych dramatów światowej literatury, przygotowany przez Mirosława Syniawę.

    Czy Hamlet, jego rozterki i pytania o sens życia brzmią inaczej w godce? To okazja, żeby przekonać się, jak język śląski radzi sobie z literacką klasyką i jak brzmią w nim słowa znane dotąd przede wszystkim z polskich przekładów.

    Książka ukazała się w maju 2026 roku nakładem Wydawnictwa Biblioteki Śląskiej.

    Źródło: https://wydawnictwo.bs.katowice.pl/sklep/tragedyjo-hamleta-ksiyncia-dynymarku/

  • Co zostało z autonomii Śląska? Dokumenty, do których można wrócić

    Co zostało z autonomii Śląska? Dokumenty, do których można wrócić

    Jak wyglądała autonomia województwa śląskiego w praktyce? Jak zmieniały się jej podstawy prawne i w jaki sposób została zniesiona? Odpowiedzi można szukać nie tylko w opracowaniach historycznych, lecz także w dokumentach z epoki.

    Biblioteka Śląska przypomina książkę Jana F. Lewandowskiego „Czas autonomii”, wydaną w 2014 roku, i udostępnia ją razem z nowym suplementem „Autonomia śląska. Wybór źródeł”, opracowanym przez Michała Garbacza, Ryszarda Kaczmarka i Krystiana Węgrzynka. Powrót do starszej publikacji ma także wymiar upamiętnienia autora, zmarłego w 2015 roku.

    Suplement zawiera akty prawne zmieniające Statut Organiczny w okresie międzywojennym, powojenne dokumenty dotyczące zniesienia autonomii oraz fragmenty dyskusji w Krajowej Radzie Narodowej o przyszłości Górnego Śląska. Uzupełnia go tekst biograficzny Krystiana Węgrzynka poświęcony Lewandowskiemu. Zestaw obu książek jest oferowany przez Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej.

    Wydawca: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej · ISBN 978-83-68453-41-6 · Okładka: Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej

    Źródło: https://wydawnictwo.bs.katowice.pl/sklep/autonomia-slaska-wybor-zrodel/

  • Piotr Fuglewicz. Człowiek, który czytał Śląsk jak palimpsest

    Piotr Fuglewicz. Człowiek, który czytał Śląsk jak palimpsest

    Artykuł Tomasza Borówki przypomina działalność Piotra Fuglewicza, informatyka, przedsiębiorcy, przewodnika i popularyzatora historii Górnego Śląska. Tekst przedstawia jego pracę nad przywracaniem pamięci o zapomnianych mieszkańcach regionu, dokumentowaniem biografii oraz pokazywaniem wielowarstwowej historii Katowic.

    Artykuł opublikowano 1 listopada 2026 roku w portalu Ślązag.

    Źródło: https://www.slazag.pl/piotr-fuglewicz-czlowiek-ktory-czytal-slask-jak-palimpsest

  • Polsko-śląski tłumacz maszynowy i benchmark SiLTT – badania na EMNLP 2026

    Polsko-śląski tłumacz maszynowy i benchmark SiLTT – badania na EMNLP 2026

    Artykuł naukowy „Precision over Scale: A Polish–Silesian Benchmark and a Translation System Outperforming Open-Source and Commercial Models” opisuje badania nad automatycznym tłumaczeniem z polskiego na śląski. Grzegorz Kulik, Mikołaj Pokrywka, Adam Jatowt i Wojciech Kusa opracowali nowy zbiór testowy SiLTT i porównali system tłumaczenia oparty na regułach z modelami neuronowymi oraz wybranymi komercyjnymi narzędziami.

    W badaniu system regułowy uzyskał najlepsze wyniki na zestawach SiLTT i BOUQuET. Autorzy dostroili także model TranslateGemma, poprawiając jego jakość względem bazowych modeli neuronowych, oraz udostępnili dane testowe i model do dalszych badań nad technologiami dla języka śląskiego.

    Praca została opublikowana w październiku 2026 roku w materiałach „Findings of EMNLP 2026” – międzynarodowej konferencji dotyczącej przetwarzania języka naturalnego, odbywającej się w Budapeszcie.

    Źródło: https://aclanthology.org/2026.findings-emnlp.2056/, https://arxiv.org/abs/2610.01082, https://huggingface.co/datasets/NASK-PIB/SiLTT, https://huggingface.co/NASK-PIB/translategemma-4b-it-pol-szl-qlora

  • Masara – zapowiedź udziału spektaklu w Przystanku Śląsk 2026

    Masara – zapowiedź udziału spektaklu w Przystanku Śląsk 2026

    Śląski Teatr Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach zapowiedział udział spektaklu „Masara”, przygotowanego na podstawie tekstu Szczepana Twardocha, w listopadowym przeglądzie „Przystanek Śląsk”. Inscenizacja powstała w adaptacji i reżyserii Roberta Jarosza.

    Organizator nie podał w dostępnej zapowiedzi dokładnej daty, godziny ani miejsca festiwalowego pokazu. Szczegóły wymagają potwierdzenia przed opublikowaniem informacji o terminie.

    Źródło: https://ateneumteatr.pl/co-nas-czeka-w-pierwszej-polowie-sezonu/, https://teatrslaski.art.pl/festiwal/przystanek-slask-2026/

  • 500 lat akademii ewangelickiej w Legnicy

    500 lat akademii ewangelickiej w Legnicy

    Artykuł Macieja Mischoka przypomina historię akademii ewangelickiej utworzonej w 1526 roku w Legnicy z inicjatywy księcia legnicko-brzeskiego Fryderyka II. Autor opisuje związki uczelni z reformacją, środowiskiem humanistów oraz jej krótki okres działalności. Dokładna data rozpoczęcia nauki pozostaje przedmiotem rozbieżności w przekazach historycznych.

    Tekst ukazał się 31 października 2026 roku w portalu Ślązag.

    Źródło: https://www.slazag.pl/zapomniana-slaska-rocznica-500-lecie-pierwszej-wyzszej-uczelni-ewangelickiej-w-europie

  • Krōnika Szywołdu kole Ôlesna

    Krōnika Szywołdu kole Ôlesna

    „Krōnika Szywołdu kole Ôlesna” to książka Mateusza Pawelczyka poświęcona dziejom Szywołdu (Schönwald), dzisiejszego Świercza koło Olesna, oraz historii lokalnej społeczności.

    Publikacja została napisana niemal w całości po śląsku. Premiera odbyła się 30 października 2026 roku w Oleskiej Bibliotece Publicznej. Projekt zrealizowano przy współfinansowaniu województwa opolskiego w ramach programu „Opolskie Kuźnie Pamięci”.

    Wydawca: Mateusz Pawelczyk

    Źródło: https://bibliotekaolesno.pl/30102026-2/